دیرکرد قله در واج شناسی آهنگ فارسی: رویدادی واجی یا آوایی؟

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان انگلیسی و زبان‌شناسی دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

چکیده

دربارة ساخت نواختی تکیه زیروبمی در زبان فارسی دو دیدگاه واجی متفاوت وجود دارد. یکی از دیدگاه­ها فرض می­کند که دیرکرد قله در واج­شناسی آهنگ فارسی فاقد نقش واجی و تمایزدهنده است؛ از این رو، وقوع زودهنگام یا دیرهنگامِ قله در تکیة زیروبمیِ خیزانِ فارسی باعث تفاوت­های معنایی نمی­شود. برمبنای این دیدگاه، تکیة زیروبمی فارسی یا به­ صورت L+H* یا L*+H بازنویسی می­شود. درمقابل این دیدگاه، دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که فرض می­کند هر دو تکیة زیروبمیِ L+H* و L*+H در دستور واجی آهنگ فارسی وجود دارند ولی حوزه عملکرد آن­ها در ساخت سلسله­مراتبیِ گفتار با یکدیگر متفاوت است: L+H* مربوط به سطح کلمة واجی و L*+H مربوط به سطح گروه واژه­بست است. در پژوهش حاضر رفتار آوایی نواخت­ها در تکیة زیروبمیِ کلمات با تکیة غیر آغازی در بافت­های نوایی مختلف بررسی شد. شواهد آوایی به­دست­آمده نشان داد که در زبان فارسی تنها یک نوع تکیة زیروبمیِ دونواختی به­صورت L*+H وجود دارد که زمان­بندی وقوع قلة این تکیه زیروبمی، بسته به بافت نوایی ساخت زنجیره­ای گفتار (مانند جایگاه تکیه در سطح کلمه) و ساخت هجایی و زنجیره­ایِ هجای تکیه­بر متفاوت است. به این ترتیب می­توان چنین گفت که دیرکرد قله در واج­شناسی آهنگ فارسی رویداد آواییِ پیوسته و غیر مقوله­ای است که میزان آن به­صورت پیوستاری از درجات مختلف از عدم دیرکرد تا دیرکرد زیاد بسته به عوامل نوایی مختلف متفاوت است.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسلامی، محرم (1384). واج­شناسی: تحلیل نظام آهنگ زبان فارسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعة علوم انسانی.

بی­جن­خان، محمود (1392). نظام آوایی زبان فارسی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعة علوم انسانی.

------------ و وحیده ابوالحسنی­زاده (1390). دیرکرد قله هجا در ساخت نوایی واژه­بست­های زبان فارسی، زبان­پژوهی (علوم انسانی)، 3 (5) 51-69.

صادقی، وحید (1397). ساخت نوایی زبان فارسی، تکیة واژگانی و آهنگ. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی.

Abolhasanizadeh, V., C. Gussenhoven & M. Bijankhan (2010). The Position of clitics in Persian intonational structure. Proceedings of the speech prosody 2010 conference, Chicago.

Arvaniti, A. (2009). Intonational Primitives. In: M. van Oostendorp, C. Ewen, B. Hume & K. Rice (Eds.), Companion to Phonology II,(pp. 757-783). Blackwell Publishing, West Sussex. United Kingdom.

--------------- D. R. Ladd & I. Mennen (1998). Stability of Tonal Alignment: the Case of Greek Prenuclear Accents. Journal of Phonetics, 26 (1), 3-25.

----------------------------------------------- (2006). Tonal Association and Tonal Alignment: Evidence from Greek Polar Questions and Contrastive Statements. Language and Speech, 49 (4), 421-450.

Atterer, M. & D. R. Ladd (2004). On the Phonetics and Phonology of “Segmental Anchoring” of F0: Evidence from German. Journal of Phonetics, 32, 177-197.

Boersma, P. & D. Weenink (2018). Praat: Doing Phonetics by Computer. (Version 6.0.43). http://www.praat.org/. [Computer program].

Dilley, L., D. R. Ladd & A. Scheppman (2005). Alignment of L and H in bitonal Pitch Accents: Testing Two Hypotheses. Journal of Phonetics, 33 (1),115-119.

Frota, S. (2014). The Intonational Phonology of European Portuguese. In: S. A. Jun (Ed.), Prosodic Typology II: The Phonology of Intonation and Phrasing,(pp. 6-42). Oxford: Oxford University Press.  

Ishihara, I. & C. Féry (2006). Phonetic Correlates of Second Occurrence Focus. Proceedings of the 36th North-Eastern Linguistics Society, (pp. 371-384). GLSA, Univeristy of Massachauset, Amherst.

Kohler, K. J. (2004). Categorical Speech Perception Revisited. Proceedings of the Conference from Sound to Sense: 50+ Years of Discoveries in Speech Communication, (pp. 1-6).MIT, Cambridge, USA.

Ladd, D. R. (2006). Segmental anchoring of pitch movements: Autosegmental association or gestural coordination?. Rivista di Linguistica,18.1, 19-38.

-------------- (2008). Intonational Phonology, 2nd ed.,Cambridge: Cambridge University Press.

--------------, I. Mennen & A. Schepman (2000). Phonological Conditioning of Peak Alignment of Rising Pitch Accents in Dutch. Journal of the Acoustical Society of America, 107, 2685-2696.

Mahjani, B. (2003). An Instrumental Study of Prosodic Features and Intonation in Modern Farsi (Persian). MS Thesis, Retrieved from: http://www.ling.ed.ac.uk/teaching/ postgrad/mscslp/archive/dissertations/2002-3/behzad_mahjani.pdf.

Pierrehumbert, J. (1980). The Phonetics and Phonology of English intonation. Ph.D. dissertation, Massachusetts Institute of Technology.

---------------------- & Sh. Steele (1989). Categories of Tonal Alignment in English. Phonetica, 46 (4), 181-196.

Prieto, P. (2005). Stability Effects in Tonal Clash Contexts in Catalan. Journal of Phonetics, 33 (2), 215-242.

------------- & F. Torreira (2007). The Segmental Anchoring Hypothesis Revisited: Syllable Duration and Speech Rate Effects on Peak Timing in Spanish. Journal of Phonetics, 35 (4), 473-500.

Sadat-Tehrani, N. (2007). The Intonational Grammar of Persian. Ph.D. thesis in Linguistics. University of Manitoba.

----------------------  (2009). The alignment of L + H* pitch accents in Persian Intonation. Journal of the International Phonetic Association, 39 (2), 205-230.

Sadeghi, V. (2017). The Timing of Pre-Nuclear Pitch Accents in Persian. Journal of the International Phonetic Association,(pp. 1-25). DOI: 10.1017/S0025100317000421.

Schepman, A., R. Lickley & D. R. Ladd (2006). Effects of vowel length and “right context” on the alignment of Dutch nuclear accents. Journal of Phonetics, 34 (1), 1-28.

Silverman, K. & J. Pierrehumbert (1990). The Timing of Prenuclear High Accents in English. In: J. Kingston & M. E. Beckman (Eds.), Papers in laboratory phonology I. Between the grammar and physics of speech, (pp. 72–106). Cambridge: Cambridge University Press.

Vanrell, M., A. Stella, B. Gili Fivela & P. Prieto (2013). Prosodic Manifestations of the Effort Code in Catalan, Italian and Spanish Contrastive focus. Journal of the International Phonetic Association, 43 (2), 195-220.

Xu, Y. (1998). Consistency of Tone-Syllable Alignment Across Different Syllable Structures and Speaking rates. Phonetica, 55 (4), 179-203.